Жинхэнэ хайр бол ямагт өглөг байдаг Ц.Мөнхбат http://miniih.com/muusain en-us 2008-08-08 gishud http://miniih.com/muusain?p=106 та бүхэн санаж байгаа бол Монгол улсын өндөр албан тушаалтан, эрхэм гишүүд хууль бус үйлдэл нь гаач сүүлдээ эрүүгийн хүнд хүнд гэмт хэрэгт нэр холбогдож байсан билээ. Өнөөдөр та бидний амьдрал яагаад дээшлэхгүй байна вэ? та үүнийг өөрөөсөө асуугаад үзээрэй. Уг нь Эдийн засгийн өсөл 10% гарч улсын төсөв нь нэг триллионтөгрөг болсон нь Монгол улс эдийн засгийн хувьд өмнөх үеийнхийг бодвол сайн гараад байгаа ч юм шиг. Гэвч энэ их эдийн засгийн өсөлтүүд УИХ-ын эрхэм гишүүд сайд дарга нарын халаасанд ордог бололтой. Үнэхээр Монгол улс Африкжаад байна уу даа гэж бодох юм. Хүн амын 57% нь ядуу, Эдийн засаг нь хүн амын 6%-иас хамааралтай болж. Өөөөр хэлбэл 6% хэтэрхий баян үлдсэн нь хэтэрхий ядуу болчоод байгаа Монгол дээхэн үеийн энэтхэг шиг, одоо үеийн Африк шиг байх юм. Байгалийн баялагаараа дэлхийд эхний 10-т харин хүн амын ядуурлаа бараг л сүүлийн 10-т орж байгаа энэ улсын ийм байдал хэнээс үүдэлтэй вэ? дээрх бичлэгийг үзээд ойлгох буйзаа. Харин энэ их хуал юугаараа онцлогтой вэ?]]> 2008-07-24 Эрүүдэн шүүхээс иргэн та өөрийгөө хэрхэн хамгаалах ёстой вэ? http://miniih.com/muusain?p=105
Эрүүдэн шүүхээс иргэн та өөрийгөө хэрхэн хамгаалах ёстой вэ?
Энэ удаад нийтлэгчийн зүгээс маш товчхон Эрүүдэн шүүх гэж төрийн албан тушаалтан буюу албан үүрэг гүйцэтгэж буй этгээд, өөрөө эсхүл түүний өдөөн хатгасанаар буюу ил, далд зөвшөөрлөөр хэн нэг этгээдийг өөрөөс нь буюу гурав дахь этгээлээс мэдээлэл авах, хэрэг хүлээлгэх, үйлдсэн буюу үйлдсэн гэж сэжиглэгдэж буй хэрэгт нь шийтгэх, айлган сүрдүүлэх аливаа үндэслэлээр ялгаварлан гадуурхах шалтгаанаар бие мах бод, сэтгэл санааны хувьд санаатайгаар хүчтэй өвтгөх, шаналгах аливаа үйлдлийг ойлгоно.
Баривчлах үед өөрийгөө хамгаалах нь
Цагдаагийн байгууллагын албан хаагч нь баривчлах, албадан саатуулах үед эхлээд өөрийгөө танилцуулах ёстой. Жишээлбэл: Баянзүрх дүүргийн цагдаагийн хэлтсийн мөрдөн байцаагч, ......... хувийн дугаартай цагдаагийн ахлагч ...... овогтой ........ гэж танилцуулаад үнэмлэхээ заавал үзүүлэн. Баривчлах үндэслэл, журам танилцуулан, эрх, үүрэг танилцуулна. Хэрэв танд дээрх үйлдлийг хийгээгүй баривчилсан бол та гомдол гаргах эрхтэй. Таныг баривчилсаныг 24 цагийн дотор таны гэр бүлийн тань насанд хүрсэн гишүүнд, эсхүл төрөл садангийн хүн, өмгөөлөгчид нэн даруй мэдэгдэх ёстой.
Баривчлах байрны нөхцөл нь өдөрт 2-оос доошгүй хоолоор хангах, өдрийн 2200 килокалор нэг хүнд 2 ам метрээс доошгүй талбай ногдох ёстой.
Иймд та цагдаа нарын буруутай үйл ажиллагаас болж эрх нь зөрчигдсөн бол гомдол гаргах эрхтэй.
Цагдаагийн байгууллагын Ёс журмын албаны утас: 321515
]]> 2008-07-18 өөрөөсөө асуу? http://miniih.com/muusain?p=104
өөрөөсөө асуу?
    Урьдны маань бичлэг дээр нэгэн эрхэм чи Монголдоо хайртай л юм бол хэмээн шүүмжлэл өрнүүлсэн билээ. Бодвол МАХНам бололтой. Гэхдээ би аль нэг тал руу туйлшрахыг хүссэнгүй. Тиймээс дараагийн дугаартаа АН-ын тодорхой луйварыг дэлгэн тавина хэмээн амлая.
    Ийм үед сонгууль ярьлаа эх орондоо хайртай юм бол гэсэн дээрх эрхэм танд хариу болгон хариу хэлье.
2008 оны 07-р сарын 01-ний үйл явдалд миний бие гүнээ харамсаж байна. Гэвч иргэд үнэнийг мэдэх ёстой. Энэ нь өөрөө ардчилал юм шүү дээ. Тэгэхээс ийм үед ярих ёсгүй гээд үнэнийг нуун бусдын эрхийг хохироон эрүү шүүлт хэрэглэх нь эх оронч хүний хийх ёстой үйлдэл гэж үү!. Би асуудлыг тайван замаар хүмүүс оюун бодолдоо эргээд бодохтун гэсэн үүднээс танд хандаж байна.
    Та бүхэн иймээ тиймээ гэж талцахаасаа өмнө. Онц байдлын үеэр  нас барсан хүмүүсийн талаар яагаад дурссангүй. Яагаад эмгэнэл илэрхийлсэнгүй. Тэр хүмүүс хэн байсан талаар яагаад мэдээлэл өгсөнгүй гээд бодоод үзээрэй. Хүн гэмт хэрэг хийж болно. Гэхдээ хүн ёсоор харьцах ёстой.
    Байшин чухал уу? хүний амь чухал уу? Морин хуур чухал уу? хүний амь чухал бодоод үзээрэй. Өнөөдөр талцаж мэтгэлцэж байна гээд үнэн байдлыг нуу нас барсан хүмүүсийн талаар, энэ их хэлмэгдүүлэлтийн талаар дуугүй өнгөрөх ёстой юу? гэтэл юунаас болоод ийм байдалд хүрэв? юунаас болоод асуудал үүсэв? үүнийг тунгаах хэрэгтэй болов уу? өөрөөсөө сонгуулийн өмнө хүмүүсийн ярианд сонгуулийн үр дүнгийн талаар юу гэж ярив түүнийг өөрөөсөө асуу. надад хариулт хэрэггүй би таниас хариулт нэхээгүй. харин та өөрөө өөртөө хариу өгөх хэрэгтэй. Үнэнийг олох хамгийн сайн арга бол энэ.
]]> 2008-07-14 Anonymous http://miniih.com/muusain?p=103 1.    Anonymous (124.158.64.37) 2008.07.3, 7:47 pm:
Би аль нэг намын гишvvн биш. Би ямар нэг байдлаар туйлшрахыг хvсэхгvй байна. Гэхдээ төрийн нэг тусгай байгууллагад ажиллаж байгаагийн хувьд, болсон явдал, одоо болж буй явдлын учир начрыг сайн мэдэж байгаагийн хувьд дуугуй сууж болохгvй байна. Би эх орныхоо төлөө, ард тvмнийхээ хувь заяанд санаа зовсондоо, ард иргэд маань хэрхэн төрийн эрх баригчдын тоглоом болон хувирч байгааг хараад тэсэж сууж чадахгvй байгаа учир vvнийг бичлээ. Та бvхэн эх орноо, ард тvмнээ, өөрсдийгөө, vр хvvхдээ хэмээн боддог юм бол цааш нь тараах, ямар нэг хэвлэлд хэвлvvлэх арга хэмжээ авах хэрэгтэй байна. Би тусгай ажилтан учраас өөрөө ингэж болохгvй байгааг ойлгоно уу.
Сонгуулийн булхай.
УИХ-д олонхи болох, хvссэн хvмvvсээ УИХ-д гаргаж ирэхийн тулд дараах аргуудыг хэрэглэлээ.
Боломжтой гэж vзсэн хаягуудад гадаадад явсан, тэнд амьдарч байгаа, нас барсан, шилжсэн хvмvvсийн нэрийг нэмж тэдгээр хий vзэгдлийн нэрээр санал өгvvлэх /Тэдгээр хий vзэгдлийн нэр дээр иргэний vнэмлэх хийж өөрийн хvмvvст тараах, хурууны бэхийг химийн бодисоор арилгах замаар vнэнч хvмvvсээрээ 3-4 хэсэгт санал өгvvлсэн/. Иймээс гадаадад байгаа хvмvvсээс санал авахгvй гэж эртнээс шийдсэн.
Мөнгө амлах, тараах, архидуулах, автобусаар зөөх, зөөж явахдаа мөнгө өгөх, худал амлах г.м жижиг аргууд.
Хамгийн гол арга нь саналын хуудсыг унших хvмvvст 10-10 сая төгрөг өгөөд урьдчилан тохируулсан тооны дагуу “А гэсэн нэр дэвшигчид өгсөн саналыг өөрийн Б гэдэг нэр дэвшигч болгон уншуулах”. Yvний тулд ажиглагч нарыг хол суулгаж, зөвхөн ганцхан хvнээр саналыг хуудсыг уншуулах, тvvнийг зөв уншиж байгаа эсэхийг өөр хvн хянах аргагvй болгох ажиллагааг анхнаас нь зохион байгуулсан. Саналынг жинхэнэ хуудсыг хэсгийн хороон дээр солих аргагvй тул тойргийн хороон дээр солихоор урьдчилан бэлтгэж тойргийн хорооны даргаар өөрсдийн vнэнч итгэлтэй хvмvvсийг тавьж, тэдэнд даалгавар өгч, нууцаар хэвлvvлсэн саналын хуудсаар хангаж, тэнд гаргах гэж буй МАХН-ын нэр дэвшигчийн нэр дээр дугуйлсан хуурамч саналын хуудсыг 30-30-аар багцлан уутанд хийж бэлтгэсэн. Ийм булхай хийснийг сэжиглэсэн ажиглагчид, дэмжигчид хэсгийн хороог бvсэл саналын хуудсыг газар дээр нь дахин тоолно хэмээн шаардлага тавихад хамаг булхай нь илрэх аюул тулгарсан тул шөнө нь цагдаагийн хvчээр тийм хvмvvсийг зайлуулаад жинхэнэ саналын хуудсыг тойргийн хорооруу зөөсөн. Тэнд нэгэнт хайрцаглаад бэлдчихсэн ууттай хайрцагтай худал саналтай хуудсуудаар солих ажиллагааг тойргийн хорооны дарга өөрөө биечлэн хийж гvйцэтгэлээ. Тойргийн хорооны бусад гишvvддээ мэдэгдэхгvй солих, зарим тохиолдолд тэдэнтэйгээ нийлж хийх vvргийг тойргийн хорооны дарга нарт /өөрсдийн vнэнч итгэлтэй хvмvvс/ өгсөн байна. Бодит байдал дээр саналын хуудсыг аль ч хэсэг дээр 10 цагийн дотор тоолж дуусгаад тойргийн хороо тvvнийг 2 цагийн дотор нэгтгээд дvн гарах байсан. Гэтэл нөгөө жинхэнэ саналын хуудсыг солих, худал гаргасан тоогоо саналын хуудсын тоотой нийлvvлэх гэж 2-3 хоног зарцуулж, тvvнийгээ дvн хараахан гараагvй гэдэг vгээр халхавчлан сууж байна. ]]> 2008-07-14 LAW ON ELECTIONS TO THE STATE GREAT HURAL http://miniih.com/muusain?p=102 LAW OF MONGOLIA
29 December, 2005


LAW ON ELECTIONS TO THE STATE GREAT HURAL
(renewed)

CHAPTER ONE

General Provisions

Article 1. Purpose of the Law

1.1. The purpose of this Law is to regulate the relations concerned with the organization and
holding of elections to the State Great Hural of Mongolia.

Article 2.  Acts of legislation on Elections to the State Great Hural

2.1. The legislation on elections to the State Great Hural of Mongolia shall consist of the Constitution of Mongolia, this Law and other acts of legislation enacted in conformity with them.

Article 3. Definitions

3.1. For the purposes of this Law:
    3.1.1. “voter” shall mean any eligible citizen with legal right to participate in the election             of the State administration by voting;
    3.1.2. “citizen with legal right to participate in the election by voting” shall mean any citizen with full legal capacity who has reached eighteen years old;
    3.1.3. “member of any party” shall mean a person who has not filed an application to terminate his/her membership and whose name has not been removed from the list of members of the given party;
    3.1.4. “has reached eighteen or twenty five years old” shall mean the age of a certain person who has reached those ages before or at the election day when calculated from the date of his/her birth date;   
    3.1.5. “state-owned legal entity” shall mean any State organization, entity, the State ownership industrial enterprise as specified in the provisions of Articles 13 and 15 of the Law on State and Local Property;
    3.1.6. “partially state-owned legal entity” shall mean a legal entity with the State owned shares or with the State investment as specified in the provision of Article 21 of the Law on State and Local Property.

Article 4. Election of the Mongolian Great Hural

4.1. In accordance with paragraph 1 of Article 21 of the Constitution of Mongolia, 76 members shall be elected to the State Great Hural.

4.2. Seventy-six members of the State Great Hural shall be elected from multi-mandated electoral districts.
]]> 2008-07-11 ОÍÖ ÁÀÉÄÀËÒÀÉ ÕÎËÁÎÎÒÎÉ Õ¯ÍÈÉ ÝÐÕÈÉÍ ÌÎÍÈÒÎÐÈÍÃ, ÕÀÌÃÀÀËËÛÍ ÝÂÑËÈÉÍ ÌÝÄÝÃÄÝË http://miniih.com/muusain?p=101 2008-07-03 Сайн байцгаана уу! http://miniih.com/muusain?p=100     Сайн байцгаана уу! удаан хугацааны турш блогтоо шинэ мэдээлэл оруулаагүйд та бүхнээс хүлцэл хүсье! УИХ-ын сонгуулийн дүн гарлаа. Нийгэмд эмх замбараагүй байдал бий болж байгаа энэ үед Монголчууд та бүхнийгээ уужуу тайван сэтгэлээр аливаа зүйлд бодлоготой хандахыг уриалж байна. Аливаа асуудлыг хүчээр бус хуулийн дагуу  явуулах хэрэгтэй болов уу! Миний бие аль нэг талыг баримталж мэдээлэл хүргэхгүйгээр олон улсын мэдээллийн агентлагуудад нийгмийн эмх замбараагүй байдал бий болсныг юу гэж тайлбарласаныг өгүүлэх нь зүй болов уу гэж бодлоо. тиймээс http://www.iht.com/articles/2008/07/01/asia/mongol.5-296625.php web-д байгаа мэдээллийг дамжуулъя! дахин сануулахад аль нэг тал руу хэлбийхийг хүссэнгүй зөвхөн дамжуулахыг зорьлоо.

ULAN BATOR, Mongolia: The president of Mongolia declared a four-day state of emergency in the capital early Wednesday after angry protesters clashed with the police and stormed the headquarters of the governing political party, alleging fraud in the weekend parliamentary election.

The decree by President Nambaryn Enkhbayar allows the police to use force in dealing with thousands of rock-throwing protesters who mobbed the Mongolian People's Revolutionary Party headquarters Tuesday and set it on fire. The crowd had not dispersed by Tuesday night, despite repeated volleys of tear gas and rubber bullets and the use of water cannons.

"Police will use necessary force to crack down on criminals who are looting private and government property," said Munkhorgil, the minister of justice and home affairs, who like some Mongolians goes by one name. Ulan Bator was placed under curfew from 10 p.m. to 8 a.m., he said.

The crowd thinned slightly after the emergency declaration in the early hours of Wednesday, though some protesters had begun looting paintings from an art gallery and televisions from government offices. Others vandalized cars parked on downtown streets.

Enkhbayar, a member of the governing party, acknowledged the protesters' complaints about the election but appealed for calm.]]> 2008-04-28 Бурхан та сайн байна уу! http://miniih.com/muusain?p=99     Сайн байцгаана уу! Та бүхэнд энэ өдрийн мэнд хүргэе! Блог удирдагчийн зүгээс та бүхэнд зарим зүйлийг сануулах хэрэгтэй болов уу!
    Миний блог бол МУИС, Их засаг их сургуулийн хоорондын маргааны талбар биш учир зарим хүмүүсийн сэтгэгдэлд хариу болгох зүйл байна.
    Нэгэн Лам гудамжаар явж байтал хажуугаар нь өнгөрөх архичин өө муу тэнэгээ гэсэн гэдэг хариуд нь Лам бурхан та сайн байна уу! гэж хариулан цааш өнгөртөл түүнийг харсан нэгэн залуу Ламаас таныг тэнэгээ гээд байхад та юунд бурхан та сайн байна уу! хэмээн хүндэтгэнэ вэ? гэж асуутал Ламтан тэнэг нь тэнэгийгээ бурхан нь бурханыгаа хардаг юм аа ! гэсэн гэдэг.
    Оюун ухааныг байгууллагаар хэмжиж болно гэж үү? МУИС бол сайн Их засаг бол муу гэж үздэг хүмүүст хариулахад бурхан МУИС хэмээн хоч өгчихмөөр ч санагдах юм. Ямартаа ч Их засаг байна уу, МУИС байна уу хамаагүй сайн ёс суртахуунтай хуульчид төрвөл Монгол улсын хууль зүйн шинжлэх ухаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулах нь дамжиггүй бизээ.
    Сайн хуульч, сайн хулгайч хоёрын хооронд нэг л ялгаа байдагтай адил сэтгэгдэл бичиж буй хүмүүс эхлээд өөрсдийнхөө мэдлэгийг дүгнэчихээд өөр бусад сургууль, байгууллагыг дүгнэсэн нь дээр болов уу!
    За ямартаа ч миний бие та бүхэнд өөрийн үзэл бодлоосоо хуваалцлаа.
Бурхан та нар минь мөнх амгалан, эрдэм мэдлэгийг гүнзгийрүүлэн судлаж, өөрсдийнхөө толгой дээрх бухал өвсөө харж сурчихаад бусдын толгой руу өндийх тийм л ёс суртахуунтай болоосой билээ хэмээн ерөөл айлтгая!
]]> 2008-04-28 Анхан шатны шүүх хуралдааны дэг, анхан шатны шүүхийн шийдвэр http://miniih.com/muusain?p=98
1. Шүүх хуралдааны дэг
2. Шүүхийн шийдвэр

1.
    Нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд бичгээр гаргах бөгөөд нэхэмжлэгч, эсхүл түүнийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлж буй этгээд гарын үсэг зурсан байна.
МУ-ын Ерөнхий сайд, ЗГ-ын гишүүн, яам, агентлагаас гаргасан захиргааны акттай  холбоотой нэхэмжлэлийг Улсын дээд шүүхийн захиргааны хэргийн танхимд гаргана.
Нэхэмжлэлд дараахь зүйлийг тусгана:
1.нэхэмжлэлийг захиргааны хэргийн ямар шүүхэд гаргаж байгаа;
2.нэхэмжлэгч, хариуцагчийн овог, эцгийн болон өөрийн нэр, оршин суугаа газрын хаяг, хуулийн этгээд бол оноосон нэр, оршин байгаа газрын хаяг;
3.нэхэмжлэлийн шаардлагын агуулга;
4.хавсаргасан баримт бичгийн жагсаалт.
Шүүгч дараахь тохиололд нэхэмжлэл хүлээн авахаас татгалзана:
1.захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын бус ;
2.тухайн захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын бус ;
3.захиргааны журмаар урьдчилан шийдвэрлүүлэх шаардлагыг биелүүлээгүй ба энэ журмыг хэрэглэх боломжтой;
4.нэхэмжлэгч нь эрх зүйн бүрэн чадамжгүй бөгөөд түүнийг төлөөлсөн этгээд байхгүй;
5.нэхэмжлэгчийг төлөөлөх бүрэн эрхгүй этгээд нэхэмжлэл гаргасан;
6.нэхэмжлэлд  дурдсан үйл баримт, хариуцагчийн гэм буруугийн талаар, эсхүл уг нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан, түүнчлэн хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон шүүхийн  шийдвэр буюу шүүгчийн захирамж байгаа;
7.нэхэмжлэгч болох иргэн нас барсан, хуулийн этгээд татан буугдсан боловч эрх, үүрэг нь эрх залгамжлагчид шилжээгүй;
8. Үндсэн хуулийн цэцийн харьяаллын маргаан бол; эрүүгийн эрх зүйн маргаан бол;иргэний эрх зүйн маргаан бол.
Захиргааны хэргийн шүүх нэхэмжлэлийг хүлээн авснаас хойш аймгийн төвд 40, нийслэлд 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
Хэргийг давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхээс дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан бол уг хэргийг тухайн шүүх хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.
Шаардлагатай тохиолдолд захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх хугацааг тухайн захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөлгөөнөөс эхний удаа 30 хүртэл хоногоор, 2 дахь удаагаа 15 хоногоор сунгаж болно.
Захиргааны хэргийг  шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцэхэд хангалттай нотлох баримт цугларсан, хуулийн хугацаа дууссан, түүнчлэн шаардлагатай бусад тохиолдолд  шүүгч захирамж гаргаж, шүүх хуралдааныг хэзээ, хаана болохыг товлон зарлана.
Шүүх хуралдаан даргалагч  шүүх хуралдааныг нээж, ямар хэрэг  хянан шийдвэрлэх гэж байгааг зарлан мэдэгдэж, танхимд байгаа хүмүүст суухыг зөвшөөрнө.
Шүүх хуралдааны ирцийг нарийн бичгийн дарга бүртгэж, ирээгүй этгээдэд мэдэгдэх хуудсыг гардуулан өгсөн эсэх, ямар шалтгаанаар ирээгүй болохыг даргалагчид илтгэн танилцуулна.
Зохигч, түүнчлэн шүүх хуралдаанд ирвэл зохих бусад оролцогчдод шүүх хуралдаан хэзээ, хаана болохыг шүүхийн мэдэгдэх хуудсаар тэдгээрийн оршин суугаа буюу ажлын газрын хаягаар мэдэгдэнэ. Хүрэлцэн ирээгүйгээс гарах үр дагавар болон хэргийг  хянан шийдвэрлэж болохыг шүүхийн мэдэгдэх хуудсанд заана.
Шүүх оролцогчтой нэг бүрчлэн танилцаж, төлөөлөгчийн бүрэн эрхийг шалгана.
Зохигч, оролцогч шүүх хуралдаанд ирээгүй бол дараахь журмаар хэргийг шийдвэрлэнэ. Үүнд:
1. Нэхэмжлэгч /түүний төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч/ шүүх хуралдаанд ирээгүй тохиолдолд хангалттай нотлох баримт цугларсан гэж үзвэл уг хэргийг хянан шийдвэрлэж болох бөгөөд тэдгээрийг заавал байлцуулах шаардлагатай гэж үзвэл шүүх хуралдааныг хойшлуулж дахин дуудах ба 2 дахь удаагаа ирээгүй бол нэхэмжлэлийг буцаана. Нэхэмжлэгч ирээгүй тохиолдолд нийтийн ашиг сонирхлын үүднээс хэргийг түүний эзгүйд хянан шийдвэрлэж болно.
2. Хариуцагч /түүний төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч/ хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр шүүх хуралдаанд ирээгүй бол нэхэмжлэгч хэргийг түүний эзгүйд хянан шийдвэрлэх талаар хүсэлт гаргаж болох бөгөөд нэхэмжлэгчээс гаргасан тайлбар болон бусад баримт нотолгоог үндэслэн  хэргийг  хянан шийдвэрлэнэ.
Шүүх хуралдаан даргалагч орчуулагч, хэлмэрчид түүний үүрэг, буруу орчуулж, хэлмэрчилбэл хүлээлгэх хариуцлагыг сануулж, шүүх хуралдааны тэмдэглэлд гарын үсэг зуруулна.
Шүүх хуралдаанд дуудагдсан гэрчийг шүүх хуралдааны танхимаас түр гаргах бөгөөд хооронд нь харилцуулахгүй байлгах талаар даргалагч арга хэмжээ авна.
Даргалагч шүүх бүрэлдэхүүнийг зарлан, шинжээч, орчуулагч,хэлмэрч, иргэдийн төлөөлөгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн даргыг танилцуулж, тэдгээрийг татгалзан гаргах эрхтэйг талуудад  тайлбарлан өгнө.
Шүүх хуралдаан даргалагч хэргийн оролцогчдод хуульд заасан эрх, үүргийг нь тайлбарлан өгнө.
Шинэ нотлох баримт бүрдүүлэх ба хэрэг  хянан шийдвэрлэхтэй холбогдсон бусад асуудлын талаар хэргийн оролцогчоос гаргасан хүсэлтийг бусад оролцогчийн саналыг сонсмогц  даруй шийдвэрлэнэ.
Хэрэг  хянан шийдвэрлэхтэй холбогдолтой нэмэлт тайлбар, нотлох баримтыг шүүх хуралдааны үед гаргасан нь хЙЮпубе”күндэтгэн үзэх шалтгаантай гэж үзвэл түүнийг хүлээн авч, шинжлэн судлах шаардлагатай бол шүүх хуралдааныг нэг удаа хойшлуулж болно.
Хэрэг  хянан шийдвэрлэх ажиллагаа нь шүүгч хэргийн талаар танилцуулснаар эхэлнэ.
Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээ дэмжиж байгаа эсэх, хариуцагч  нэхэмжлэгчийн шаардлагыг зөвшөөрч байгаа эсэх, зохигч эвлэрэх хүсэлтэй байгаа эсэхийг шүүх хуралдаан даргалагч асууж тодруулна.
Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээ хариуцагчийн зөвшөөрөлгүйгээр татан авч болно.
Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан, хариуцагч нэхэмжлэгчийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөн, зохигч эвлэрсэн бол шүүх нэхэмжлэгчийн татгалзал, хариуцагчийн зөвшөөрөл, зохигчийн эвлэрлийг  баталсан шийдвэрийг   гаргана.
Шүүхээс эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэхтэй холбогдсон үйлчилгээ үзүүлсний төлөө зохих этгээдээс төлж байгаа мөнгөн хөрөнгийг улсын тэмдэгтийн хураамж гэнэ.
Шүүхээс хэрэг  хянан шийдвэрлэхтэй холбогдон зайлшгүй гарах зардлыг шүүхийн зардал гэнэ. Шүүхийн зардлыг улсын төсвөөс санхүүжүүлнэ.
Шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамжийг талууд дараахь байдлаар төлнө. үүнд:
А.нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан бол нэхэмжлэгч
    Б.хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөн бол хариуцагч
в.зохигч эвлэрсэн бол нэхэмжлэгч, хариуцагчид хувааж тус тус хариуцуулна.
Эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлүүлэхээр өргөдөл, гомдол, нэхэмжлэл шүүхэд гаргах болон шүүхээс баримт бичиг олгоход дор дурдсан хэмжээгээр хураамж хураана:
1/эд хөрөнгийн чанартай бөгөөд үнэлж болох нэхэмжлэлд:
 2/ эд хөрөнгийн бус, түүнчлэн үнэлж болохгүй нэхэмжлэлд 25О төгрөг;
Нэхэмжлэлийн үнэ /төгрөгөөр/    Хураамжийн хувь хэмжээ
А.0-3000    50 төгрөг
Б.3001-10000    Нэхэмжлэлийн үнийн дүнгийн 2 хувь
В.10001-50000    200 төгрөг дээр 10000-аас дээш төгрөгийн
нэхэмжлэлийн үнийн дүнгийн 3,5 хувийг нэмнэ.
Г.50001-500000    1500 төгрөг дээр 50000-аас дээш төгрөгийн нэхэмжлэлийн үнийн дүнгийн 4 хувийг нэмнэ.
Д.500001-1000000    19500 төгрөг дээр 500000-аас дээш төгрөгийн нэхэмжлэлийн үнийн дүнгийн 2,1 хувийг нэмнэ.
Е.1000001-10000000    30000 төгрөг дээр 1000000-аас дээш төгрөгийн нэхэмжлэлийн үнийн дүнгийн 1,4 хувийг нэмнэ.
ё.10000001-ээс дээш    156000 төгрөг дээр 10000000-аас дээш төгрөгийн нэхэмжлэлийн үнийн дүнгийн 0,5 хувийг нэмнэ. "
 З/ хэрэгт байгаа нотлох баримтын хуулбар, түүнчлэн шүүхийн шийдвэр, магадлал, шийтгэвэр, гүйцэтгэх хуудас дахин олгоход хуудас тутмаас 25 төгрөг.
Зохигч төлбөрийн чадваргүй болох нь түүний тайлбар болон бусад нотлох баримтаар тогтоогдсон, эсхүл хуульд заасан бусад үндэслэл байвал зохигчийг шүүхийн зардал нөхөн төлөхөөс шүүгчийн захирамжаар чөлөөлж болно.
Шүүх тухайн этгээдийн эд хөрөнгийн болон бусад байдлыг харгалзан шүүхийн зардлыг нөхөн төлөх хэмжээг багасгах буюу хугацааг хойшлуулах, эсхүл хэсэгчлэн төлүүлж болно.
Шүүхийн зардлыг нэхэмжлэл бүрэн хангагдсан тохиолдолд хариуцагчаар, нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон тохиолдолд нэхэмжлэгчээр нөхөн төлүүлнэ.
Нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангасан бол шүүхийн зардлыг тэр хэмжээгээр хариуцагч буюу нэхэмжлэгчид хуваарилан хариуцуулна.
Хяналтын шатны болон давж заалдах шатны шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг өөрчилбөл шүүхийн зардлын хуваарилалтыг нэгэн адил өөрчлөн шийдвэрлэнэ.
Зохигч эвлэрэхдээ шүүхийн зардлыг өөрөөр хуваарилахаар тохиролцоогүй бол шүүх энэ зүйлд заасан журмаар шийдвэрлэнэ.
Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзвал хариуцагч шүүхийн зардлыг нөхөн төлөхгүй. Харин хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг сайн дураар хүлээн зөвшөөрч биелүүлсэн шалтгаанаар нэхэмжлэгч гаргасан нэхэмжлэлээсээ татгалзсан бол хариуцагчийн төлөх шүүхийн зардлыг тавин хувиар хөнгөлнө.
Зохигч,  хэргийн бусад оролцогч мэтгэлцэх, тайлбар гаргахын өмнө шүүх хуралдаан даргалагч тэдэнд эрх, үүрэг  болон үнэн зөв тайлбар өгөхийг урьдчилан сануулна.
Нэхэмжлэгч /Хариуцагч/ түүний төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч, нэхэмжлэгч /Хариуцагч/-ийн талд оролцож буй гуравдагч этгээд  нэхэмжлэлийн шаардлага, маргааны үйл баримт, хариуцагчийн гэм бурууг нотолж, түүний татгалзлыг үгүйсгэж байгаа үндэслэлээ нотолно.
Талууд урьд бичгээр тайлбар гаргасан бол шүүх хуралдаан дээр тухайн тайлбараа танилцуулж болно.
Шүүх хэрэгт цугларсан эд мөрийн баримт болон баримт бичгийг судалж, шаардлагатай бол хэргийн оролцогч, гэрч, шинжээчийн хүсэлтээр бичмэл нотлох баримтыг шүүх хуралдаанд уншиж сонсгон, эд мөрийн баримтыг танилцуулна.
Төр, байгууллага, хувь хүний нууцтай холбогдсон баримтыг шүүх хуралдаанд танилцуулахгүй. Захидал харилцааны нууцыг хамгаалахын тулд хувийн захидал бичгийг тухайн этгээдийн зөвшөөрөлтэйгөөр нээлттэй шүүх хуралдаанд уншин сонсгож болно. Хэрэв зөвшөөрөл аваагүй бол хувийн захидал, бичгийг уншин сонсгох ба шинжлэх явдлыг хаалттай шүүх хуралдаанаар гүйцэтгэнэ.
Хэрэгт байгаа бичмэл баримт хуурамч болох нь мэдэгдвэл тийнхүү хуурамч болохыг мэдсэн этгээд уг баримтыг нотлох баримтаас хасахыг шүүхээс хүсч болно. Бичмэл баримт хуурамч гэж мэдэгдсэн этгээд тэр тухайгаа нотлох үүрэгтэй. Бичмэл баримт хуурамч болох тухай мэдээллийг шалгахын тулд шүүх шинжилгээ хийлгэх буюу бусад нотлох баримт шаардан авч болно.
Бичмэл баримт хуурамч байсан нь тогтоогдвол шүүх түүнийг нотлох баримтаас хасах бөгөөд хэргийн оролцогч шаардлагатай гэж үзвэл  эрх бүхий байгууллагад хуурамч бичиг баримтын талаар гомдол гаргаж болно.
Шинжээчийн дүгнэлтийг шүүх хуралдаанд уншиж сонсгоно. Шинжээч шүүх хуралдаанд оролцож байгаа бол өөрийн дүгнэлтийг тайлбарлана. Дараа нь шинжээчид асуулт тавьж болно.
Нотлох баримт шинжлэн судалсны дараа шүүх хуралдаан даргалагч нэмж тодруулах зүйл байгаа эсэхийг зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгчөөс асууна.
Шүүх хуралдаан даргалагч гэрчийг шүүх хуралдааны танхимд оруулж, түүний үүрэг, хүлээлгэх хариуцлагыг  урьдчилан сануулж, энэ тухай шүүх хуралдааны тэмдэглэлд гарын үсэг зуруулна.
Гэрч бүрийг тус тусад нь асууна. Мэдүүлэг өгч эхлээгүй байгаа гэрч шүүх хуралдааны ажиллагаа явагдаж байх үед шүүх хуралдааны танхимд байж болохгүй. Хэрэв мэдүүлэг өгсөн гэрчийг гарч явахыг шүүх хуралдаан даргалагч зөвшөөрөөгүй бол тэрээр шүүх хуралдаан дуустал танхимд байна.
Насанд хүрээгүй гэрчээс мэдүүлэг авахдаа эцэг, эх, харгалзан дэмжигч, эсхүл сурган хүмүүжүүлэгчийг байлцуулна. вНасанд хүрээгүй гэрчийн мэдүүлгийг сонссоны дараа түүнийг шүүх хуралдааны танхимаас гаргана.
Шүүгч гэрчээс мэдүүлгийг урьдчилан авах, эсхүл давтан асууж болно.
Иргэдийн төлөөлөгч маргааны үйл баримт, зохигчийн гэм буруугийн талаар дүгнэлтээ бичгээр гаргана. Эрүүл мэндийн болон хүндэтгэн үзэх бусад шалтгааны улмаас бичгээр гаргах боломжгүй бол энэ тухай шүүх хуралдааны тэмдэглэлд тэмдэглүүлж, амаар дүгнэлт гаргаж болно.
Иргэдийн төлөөлөгч дүгнэлтээ шүүх хуралдаанд уншиж сонсгоно.


2.
Анхан шатны шүүхээс захиргааны хэргийг хянан хэлэлцээд дараахь шийдвэрийн аль нэгийг Монгол Улсын нэрийн өмнөөс гаргана:
1.маргаан бүхий захиргааны акт хууль бус болох нь тогтоогдвол түүнийг хүчингүй болгох;
2.эрх зүйн харилцаа байгаа эсэхийг тогтоож хүлээн зөвшөөрөх;
3.захиргааны байгууллагаас гаргасан акт нь илт хүчин төгөлдөр бус болохыг нь хүлээн зөвшөөрөх;
4.захиргааны актыг гаргахгүй байгаа явдал болон эс үйлдэхүй нь хууль бус гэж тогтоогдсон бол шаардагдах захиргааны актыг гаргахыг тухайн захиргааны байгууллага, албан тушаалтанд даалгах;
5.төлбөр тогтоосон захиргааны  актын төлбөрийн хэмжээг багасгах;
6.захиргааны байгууллага, албан тушаалтнаас иргэнд учруулсан хохирлыг гаргуулах, хохирлын хэмжээг өөрчлөх, хасах;
7.хэргийн нөхцөл байдлыг цаашид тодруулах шаардлагатай гэж үзвэл захиргааны байгууллага, албан тушаалтнаас дахин шинэ акт гартал захиргааны уг актыг түдгэлзүүлэх;
8.нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг хангаж, үлдсэнийг хэрэгсэхгүй болгох;
9.нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгох.
Захиргааны байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр, үйл ажилллагааны улмаас нэхэмжлэгчид хохирол учирсан нь тогтоогдвол нөхөн төлүүлэх ба хохирлын хэмжээний талаар маргаан гарсан бол иргэний хэргийн шүүхээр шийдвэрлүүлнэ.
Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэр нь удиртгал, тодорхойлох, үндэслэх,  тогтоох хэсгээс бүрдэнэ.
Удиртгал хэсэгт захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг хэзээ, хаана, ямар шүүх гаргаж байгаа, шүүх бүрэлдэхүүн болон шүүгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, захиргааны хэргийн болон шүүх хуралдааны оролцогчийг нэрлэн заана.
Тодорхойлох хэсэгт нэхэмжлэлийн шаардлагын агуулга, хариуцагч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгчийн тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, прокурорын болон иргэдийн төлөөлөгчийн дүгнэлтийг тусгана.
Үндэслэх хэсэгт захиргааны хэрэгт байгаа болон шүүх хуралдаанаар хэлэлцэгдэж, хэргийг хянан шийдвэрлэхэд үндэс болсон нотлох баримтыг үнэлж дүгнэсэн байдал, захиргааны актын хууль зүйн үндэслэлийг тусгана.
Тогтоох хэсэгт захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэхэд баримталсан хуулийн нэр, зүйл, хэсэг, заалтыг тодорхой зааж, шүүхэд гаргасан нэхэмжлэл болон сөрөг нэхэмжлэлийг хангасан, эсхүл зарим хэсгийг хангаж, заримыг хэрэгсэхгүй болгосон, нэхэмжлэлийг бүхэлд нь хэрэгсэхгүй болгосон,  түүнчлэн шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамжийг хуваарилсан байдал, эд мөрийн баримтыг хэрхэх, захиргааны хэрэгт хэд хэдэн нэхэмжлэгч, хариуцагч оролцсон бол нэхэмжлэгч, хариуцагч тус бүр ямар эрх эдэлж, үүрэг хүлээхийг тусгана. Шаардлагатай бол шийдвэр гүйцэтгүүлэх арга, журам, хугацаа, шийдвэрийг давж заалдах журам, хугацааг заана.
Захиргааны хэргийг шүүх хуралдаанаар хэлэлцэх явцад нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзах, хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүрэн хэмжээгээр хүлээн зөвшөөрөх, нэхэмжлэгч, хариуцагч харилцан буулт хийж, нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчлөх, шаардлагыг биелүүлэх арга замаа тодорхойлох зэргээр хоорондоо тохиролцож эвлэрлийн гэрээ байгуулж, маргаанаа дуусгавар болговол шүүх бүрэлдэхүүн тогтоол, шүүгч захирамж гаргаж хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно.
Шүүх хуралдаан даргалагч шийдвэрийн тогтоох хэсгийн агуулгыг хуралдаанд оролцогчдод уншиж сонсгоно.
Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг уншиж сонсгосноос хойш 7 хоногийн дотор хувийг хэргийн оролцогчдод хүргүүлнэ.
Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрт хэргийн бодит байдлыг илт буруу илэрхийлсэн, санамсаргүй тооны алдаа гаргасан, зарим зүйлийг ойлгомжгүй илэрхийлсэн байвал шүүх өөрийн санаачилгаар буюу оролцогчийн хүсэлтээр шийдвэрийн агуулгыг өөрчлөхгүйгээр засвар оруулж  болно.
Шүүхийн шийдвэр гарснаас хойш 10 хоногийн дотор захиргааны хэргийн шүүх өөрийн санаачилгаар буюу хэргийн оролцогчийн хүсэлтээр дараахь тохиолдолд шийдвэртээ нэмэлт оруулна:
1.нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийн талаар шийдвэр гаргалгүй орхигдуулсан;
2.захиргааны хэргийн шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамж, эд мөрийн баримтын асуудлыг шийдвэрлээгүй.
Захиргааны хэргийн шүүх шийдвэртээ засвар оруулахдаа урьд нь хэргийн оролцогчид гардуулсан шийдвэрийг буцаан авч түүнд өөрчлөлт оруулж дахин бичиж гаргана.
Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэр уншиж сонсгосноор хуулийн хүчин төгөлдөр болно.
Нэхэмжлэгч, хариуцагч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч, гуравдагч этгээд шийдвэрийг гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор давж заалдах, хяналтын журмаар хянуулах бол 30 хоногийн дотор гомдол гаргах буюу прокурор давж заалдах эсэргүүцэл бичиж болно.
Захиргааны хэргийг шүүхэд хянан шийдвэрлэх явцад болон тухайн захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэр хүчин төгөлдөр болох хугацаанд уг асуудлаар өөр шүүхэд хандахыг хориглоно.
Захиргааны хэргийн шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжийг бичгээр гаргана.

    Сэдэв ¹13 Давж заалдах журмаар захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа

1. Давж заалдах гомдол гаргах
2. гомдлыг  хянан шийдвэрлэх ба магадлал

Анхан шатны шүүхийн шийдвэрт давж заалдах гомдлыг талуудын аль нэг нь гаргасан явдал эсрэг талын хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхийг үл хязгаарлана.
Нэхэмжлэгч, хариуцагч талын аль нэг, эсхүл хамтран нэхэмжлэгч болон хамтран хариуцагчийн аль нэг нь давж заалдах, нөгөө нь хяналтын журмаар гомдол гаргасан бол давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ. Энэ тохиолдолд хэргийг бүхэлд нь хянана.
Давж заалдах гомдлыг тухайн шийдвэрийг гаргасан захиргааны хэргийн шүүхээр дамжуулан гаргана.
Давж заалдах гомдлыг тухайн захиргааны хэргийг шийдвэрлэсэн шүүгч буюу шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга хүлээн авч, уг гомдол болон түүнд хавсаргасан баримт бичгийг эсрэг талд, шаардлагатай бол гуравдагч этгээдэд  танилцуулах бөгөөд, тэдгээрийн тайлбарыг авч, хэрэгт хавсаргаж болно.
Хэргийг шийдвэрлэсэн шүүх давж заалдах гомдолд хариуцагч, гуравдагч этгээдээс гаргасан тайлбарыг хавсарган хэргийн хамт уг гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш 3 хоногийн дотор давж заалдах шатны шүүхэд хүргүүлнэ.
Давж заалдах гомдолд  дараахь зүйлийг заана:
1.гомдлыг ямар шүүхэд гаргаж байгаа;
2.гомдол гаргаж буй этгээдийн овог, эцгийн нэр, нэр, хаяг, эсхүл албан тушаал, хуулийн этгээд бол оноосон нэр, хаяг, оршин байгаа газар;
3.аль шүүхийн, ямар шийдвэрийг давж заалдаж байгаа;
4.шийдвэрийн чухам аль нотлох баримтыг зөвшөөрөхгүй байгаа, түүний үндэслэл;
5.гомдол гаргаж буй этгээдийн хүсэлт.
6.Давж заалдах гомдолд түүнийг гаргасан этгээд гарын үсгээ зурна.
Давж заалдах гомдол гаргагч нь уг гомдлыг давж заалдах шатны шүүх хуралдаанаар хэлэлцэхэд өөрөө, эсхүл төлөөлөгч /өмгөөлөгч/-өө оролцуулахаа тодорхой бичсэн байна.
Хэргийн оролцогч, түүний төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч, гуравдагч этгээд, прокурор давж заалдах шатны шүүх хуралдаанд биеэр оролцохыг хүсвэл шүүх тэдгээрт тухайн шүүх хуралдаан хэзээ, хаана болохыг мэдэгдэж, шүүх хуралдаанд биеэр оролцох эрхийг нь хангана. Гэхдээ шүүх хуралдаанд ирээгүй явдал нь давж заалдах журмаар захиргааны хэргийг шийдвэрлэхэд саад болохгүй.

2.
Давж заалдах гомдол гарсан хэргийг Улсын дээд шүүхийн захиргааны хэргийн танхим хүлээн авснаас хойш 30 хоногт багтаан хянан шийдвэрлэнэ.
Давж заалдах журмаар захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдааныг шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс томилогдсон шүүгч даргална.
Давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа захиргааны хэргийн шүүх давж заалдах гомдолд заасан үндэслэлээр хязгаарлахгүй захиргааны хэргийг  бүхэлд нь хянан үзэх үүрэгтэй.
Давж заалдах журмаар захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх хуралдаанд аль нэг шүүгч нь захиргааны хэргийн талаар илтгэж танилцуулна.
Илтгэгч нэхэмжлэлийн шаардлага, хариуцагчийн тайлбар, анхан шатны шүүхийн дүгнэлт, шийдвэрийн агуулга, давж заалдах гомдлын үндэслэл, хэрэгт авагдсан нотлох баримтын талаар танилцуулж, улмаар шүүх бүрэлдэхүүн илтгэгчид  асуулт тавьж, нэхэмжлэгч, хариуцагч, гуравдагч этгээдийн тайлбарыг сонсч, шаардлагатай зарим зүйлийг тэднээс асууж тодотгосны дараа шүүх хуралдаан  завсарлан, шүүх бүрэлдэхүүн зөвлөлдөх тасалгаанд орно.
Давж заалдах журмаар хэрэг хянан хэлэлцсэн захиргааны хэргийн шүүх шинээр цуглуулсан, хуулийн шаардлага хангасан, эргэлзээгүй нотлох баримтыг үнэлж дүгнэх, үндэслэл болгох эрхтэй.
Давж заалдах журмаар хэрэг хянан хэлэлцсэн захиргааны хэргийн шүүх нь анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэвээр үлдээх, өөрчлөх, хүчингүй болгох шийдвэрийн аль нэгийг заавал гаргана. Үүнд:
А.Давж заалдах журмаар захиргааны хэрэг хянан хэлэлцсэн захиргааны хэргийн шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хууль зүйн үндэслэлтэй гэж үзвэл уг шийдвэрийг хэвээр үлдээнэ.Энэ тохиолдолд зөв гэж үзсэн хууль зүйн үндэслэлээ магадлалдаа заах үүрэгтэй.
Б.Анхан шатны шүүх нотлох баримтыг  буруу үнэлсэн, эсхүл хууль буруу хэрэглэсэн бол анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хэсэгчлэн, эсхүл бүхэлд нь өөрчлөх эрхтэй.Энэ тохиолдолд дор дурдсан шийдвэрийн аль нэгийг гаргана:
1.нэхэмжлэлийг хангасан анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийг буюу хэргийг хэрэгсэхгүй болгох;
2.нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгосон анхан шатын шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэлийн шаардлагын зарим хэсгийг буюу бүгдийг хангах;
3.анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг харъяалагдах шүүхэд шилжүүлэх буюу нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах;
4.хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой дутагдал илэрсэн, эсхүл шийдвэрт нөлөөлж болохуйц шинэ нотлох баримт илэрсэн бол шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, анхан шатны шүүхээр дахин хэлэлцүүлэхээр буцаах.
Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ноцтой дутагдал гэдэгт:
а.анхан шатны шүүх хэргийн оролцогч, түүний төлөөлөгч буюу өмгөөлөгчийг шүүх хуралдаанд биечлэн оролцох эрхийг нь хангалгүй захиргааны хэргийг шийдвэрлэсэн;
б.хууль бус бүрэлдэхүүнээр захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэсэн;
в.шүүх шаардлагатай нотлох баримтыг дутуу бүрдүүлсэн, эсхүл хуулийн шаардлага хангаагүй нотлох баримтыг захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийн үндэслэл болгосон;
г.шүүх өөр хуулийг, эсхүл хуулийг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн ба шийдвэрийг өөрчлөх боломжгүй;
д.шүүхийн шийдвэрт шүүх бүрэлдэхүүн буюу шүүгч гарын үсэг зураагүй, эсхүл шүүх бүрэлдэхүүнд ороогүй шүүгч гарын үсэг зурсан.

Магадлал уншин сонсгомогц хуулийн хүчин төгөлдөр болох бөгөөд  гарснаас хойш 7 хоногийн дотор нэхэмжлэгч, хариуцагчид хүргүүлнэ.
Хэргийн оролцогч нь захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг явуулах, хойшлуулах, түдгэлзүүлэх талаар гарсан захиргааны хэргийн шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжид гарсан өдрөөс нь хойш 10 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхэд гомдол гаргаж болно.
Уг гомдлыг хэлэлцэж дараахь байдлаар шийдвэрлэнэ:
А.захиргааны хэргийн шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжийг хэвээр үлдээж, гомдлыг хангахгүй орхих;
б.захиргааны хэргийн шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжийг хүчингүй болгож, дахин хэлэлцүүлэхээр буцаах;
в.захиргааны хэргийн шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамжийг хүчингүй болгож, асуудлыг өөрийн магадлалаар шийдвэрлэх.


Сэдэв ¹14 Хяналтын журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх

1. Хяналтын журмаар гомдол гаргах
2. Хяналтын шатны шүүх хуралдаан

Анхан шатны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлээд гаргасан шүүхийн шийдвэр буюу магадлалд зохигч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч, гуравдагч этгээд хяналтын журмаар гомдол гаргах  эрхтэй.
А.Шүүх хэрэглэвэл зохих хуулийг хэрэглээгүй, хэрэглэх ёсгүй хуулийг хэрэглэсэн, хуулийг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн, төсөөтэй харилцааг зохицуулсан хуулийг буруу хэрэглэсэн;
Б.Хуулиар тогтоосон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам зөрчсөн.
Хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг уг хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүлээж авна.
Хэргийг хүлээн авснаас хойш 30 хоногт багтаан хяналтын шатны шүүх хуралдаанаар хянан шийдвэрлэнэ.
Зохигч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч хяналтын шүүх хуралдаанд оролцохыг хүсвэл шүүх хуралдаан хэзээ, хаана болохыг мэдэгдэнэ. Зохигч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүх хуралдаанд ирээгүй явдал хэргийг  хянан шийдвэрлэхэд саад болохгүй.
Зохигч,тэдгээрийн төлөөлөгч буюу  өмгөөлөгч, гуравдагч этгээд  гомдлын талаар тайлбараа гаргах эрхтэй.

2.
Хяналтын журмаар хэргийг Улсын дээд шүүхийн захиргааны хэргийн танхимын 5 шүүгчийн  бүрэлдэхүүнтэйгээр  хянан шийдвэрлэнэ.
Танхимын шүүх хуралдаанаас тогтоол гаргана. Тогтоолд шүүх хуралдаан даргалагч, илтгэсэн шүүгч гарын үсэг зурна. Тогтоолд анхан шатны болон давж заалдах журмаар хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн шийдвэр, магадлалын агуулга, түүний үндэслэл, гаргаж байгаа тогтоолын үндэслэлийг тусгана.
Танхимын шүүх хуралдааны тогтоолыг гомдол гаргагч этгээд хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор хууль зөрчсөн үндэслэлээр Улсын дээд шүүхэд гомдол гаргаж болно. Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч гомдлыг үндэслэлтэй гэж үзвэл дүгнэлт гаргаж уг хэргийг Улсын дээд шүүхийн хуралдаанд хэлэлцүүлнэ.
Ерөнхий шүүгчийн дүгнэлтэд гомдлын үндэслэл, хэрэг шийдвэрлэсэн байдал, хууль зөрчсөн гэсэн үндэслэлийг тусгасан байна.
Улсын дээд шүүхийн хуралдаан Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчдээс бүрдэнэ. Энэхүү хуралдаанаас тогтоол гаргах бөгөөд энэ нь эцсийн шийдвэр болно.
Танхимын шүүх хуралдааны тогтоолд гаргасан гомдлыг уг хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүлээн авч хэргийн хамт Улсын дээд шүүхэд ирүүлнэ.
Улсын дээд шүүх шүүх хуралдаанаар хэргийг хянан шийдвэрлэж байгаа тохиолдолд шүүгчдийн олонхийн саналаар шийдвэрлэнэ.
Шүүх бүрэлдэхүүний санал тэнцвэл дүгнэлтийг хүлээн аваагүйд тооцно.
Хяналтын журмаар хэрэг  хянан шийдвэрлэсэн шүүх дараахь байдлаар хэргийг хянан шийдвэрлэж, тогтоол гаргана:
1.шийдвэр, магадлал, тогтоолыг хэвээр үлдээж, гомдлыг хангахгүй орхих;
2.шийдвэр, магадлал, тогтоолд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах;
3.шийдвэр, магадлал, тогтоолыг бүхэлд нь буюу зарим хэсгийг хүчингүй болгож, шийдвэрийг хэвээр үлдээх буюу өөрчлөх;
4.шийдвэр, магадлал, тогтоолыг хүчингүй болгож, хэргийг буюу нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгох;
 5.шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг дахин  хэлэлцүүлэхээр анхан шатны болон давж заалдах шатны шүүхэд буцаах.
Хяналтын журмаар хэрэг  хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн тогтоол  гармагц хуулийн хүчин төгөлдөр болно.
Улсын дээд шүүхийн хяналтын журмаар хянан шийдвэрлэсэн тогтоол эцсийн шийдвэр болно.
Сэдэв ¹15 Шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг дахин хянах

1. Шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг хянах үндэслэл
2. Хүсэлтийг  шийдвэрлэх

Хүчин төгөлдөр шүүхийн шийдвэр /анхан шатны шүүхийн шийдвэр, давж заалдах болон хяналтын журмаар хэрэг  хянан шийдвэрлэсэн шүүхийн магадлал, тогтоол/-ийг дараахь үндэслэл байвал шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хянан үзэж болно:
1.Шүүхийн шийдвэр гарах үед хэргийн оролцогчид мэдэгдээгүй буюу мэдэгдэх боломжгүй байсан нотлох баримт илэрвэл;
2.шүүхийн шийдвэр гаргах үндэслэл болсон нотлох баримт хуурамч, эсхүл шүүгч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, гэрч, шинжээч, орчуулагч,хэлмэрч, хэргийн оролцогчийн уг хэргийг хянан шийдвэрлэх үед гаргасан үйлдэл /эс үйлдэхүй/ эрүүгийн гэмт хэрэг болох нь шүүхийн хуулийн хүчин төгөлдөр шийтгэх тогтоолоор тогтоогдсон;
3.шүүхийн шийдвэр гарах үндэслэл болсон шүүхийн шийтгэх тогтоол буюу шийдвэр, эсхүл төр, захиргааны болон бусад байгууллагын шийдвэр нь хууль бус байсны улмаас хүчингүй болсон .
Шүүхийн шийдвэрийг шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хянуулах тухай хүсэлтийг тийнхүү хянах үндэслэл байгааг мэдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор зохигч, гуравдагч этгээд болон тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч уг шийдвэрт давж заалдах, эсхүл хяналтын журмаар гомдол гаргаагүй бол анхан шатны, гомдол гаргасан бол тухайн шатны шүүхэд гаргана.
Хүсэлтийг бичгээр гаргаж түүнд шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын талаархи баримтыг хавсаргана.

2.
Шүүхийн шийдвэрийг шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хянуулах тухай хүсэлтийг энэ хуульд заасан журмын дагуу тухайн шатны шүүх хуралдаанаар  хянан шийдвэрлэнэ.
Шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг  хянахад анхны шийдвэр гаргасан шүүгч буюу шүүх бүрэлдэхүүн дахин оролцохгүй.
Хүсэлт гаргасан этгээд шүүх хуралдаанд оролцохыг хүсвэл түүнд мэдэгдэх ба ийнхүү хүсэлт гаргасан этгээд хүрэлцэн ирээгүй явдал хүсэлтийг  шийдвэрлэхэд саад болохгүй.
Шүүх хуралдаанаар шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг баталж байгаа шинэ нотлох баримтыг үндэслэн шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг тогтоох, уг нөхцөл байдал нь шийдвэрийг гаргахад хэрхэн нөлөөлсөн, шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас хэргийг дахин  хянан шийдвэрлэх хууль ёсны үндэслэл байгаа эсэхийг  шийдвэрлэнэ.
Шүүх хүсэлтийг шүүх хуралдаанаар хянан шийдвэрлээд түүнийг хангах, эсхүл хангахаас татгалзах тухай тогтоол гаргана.
Шүүх шинээр илэрсэн нөхцөл байдлыг тогтоосон нөхцөлд хэргийг ердийн журмаар хянан шийдвэрлэнэ.
Биелэгдсэн шийдвэрийг шинээр илэрсэн нөхцөл байдлын улмаас дахин  хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүчингүй болгож байгаа бол биелэгдсэн шийдвэрийг цуцлах тухай асуудлыг тухайн хэргийг хянан шийдвэрлэсэн шүүхээр шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлэх үүрэгтэй.
]]> 2008-02-12 Тимон Чиний л өмнө http://miniih.com/muusain?p=95 Тимоны энэ дуунд би хамгаас дуртай.
]]>