Иргэний эрх зүйн тэнхмийн багш

Б.Даваажав

 ШҮҮХ ХУРАЛДААНЫ АЮУЛГҮЙ БАЙДАЛ БА ШҮҮХ ХУРАЛДААН

НЭЭЛТТЭЙ ЯВУУЛАХ ХУУЛЬ ЗҮЙН ХАРИЛЦАН ХАМААРЛЫН ЗАРИМ АСУУДАЛ

                 Эрх зүйт төр, иргэний нийгмийг цогцлоон хөгжүүлэхийг эрхэм зорилгоо болгож хүний эрх, эрх чөлөө, ардчилсан ёс, шударга ёс, энэрэнгүй ёс нь нийгмийн этолон болж буй өнөө үед төрийн үйл ажиллагаа түүн дотроо шүүхийн нээлттэй байдлын асуудал, тэдгээрт иргэд болон иргэний нийгмийн зүгээс тавих хяналтыг сайжруулж, шаардлагыг өндөр түвшинд хүргэхийг нийгмийн хөгжлийн өнөөгийн байдал шаардаж байна.

         Илтгэгчийн зүгээс тухайн сэдвийг бүх талаас нь бүрэн дүүрэн судалж гаргалгаа дүгнэлт хийхийг зориогүй бөгөөд шүүх хуралдааны аюулгүй байдалтай холбоотой хууль зүйн учир холбогдол бүхий дараахь тодорхой асуудал, нөхцөл байдалд холбогдох судалгаа, дүн шинжилгээ хийж өөрийн санал, дүгнэлтээ илэрхийлэн гаргахыг зорьсон болно.

1. Шүүх хуралдааны аюулгүй байдлын тухай ойлголт,

түүнд хамаарах асуудлууд

            Шүүх хуралдааны аюулгүй байдлын асуудал нь “Аюулгүй байдал”  болон  эрх зүйн бусад тодорхой ойлголтуудтай холбоотой.

            Аюулгүй байдлын тухай асуудлыг онолын үүднээс авч үзвэл эрх зүйн эх толь бичигт дараахь байдлаар тодорхойлжээ.

            Аюулгүй байдал гэдэг нь тухайн улсад улс төрийн эдийн засгийн ба нийгэмшлийн тогтвортой байдлыг тогтоон хангах, хуулиудыг чанд сахин биелүүлэх ба эрх зүйн дэг журмыг хангуулах, олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх үндэс болсон улс төрийн, эдийн засгийн, нийгэмшлийн, цэргийн, экологийн, мэдээллийн ба бусад шинжтэй дотоод ба гадаад шинж чанартай аюул заналхийллээс бие хүн, нийгэм, төрийн амин чухал ашиг сонирхол хамгаалагдсан байдал юм .

            Харин эрх зүйн хийгээд үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалын үүднээс авч үзвэл:

            Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалын 1 дүгээр зүйлийн 1.1 дэх хэсэгт: “Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал гэж Монгол Улсын үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг хангах гадаад, дотоод таатай нөхцөл баталгаатай хангагдсан байдлыг хэлнэ. Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах бодлогын үзэл бодлын үндэс нь эх оронч үндэсний үзэл байна ” хэмээн тодорхойлсон харин уг  дефинитив хэм хэмжээг агуулгын хувьд ижил боловч хүчин чадлын хувьд дээрдүүлж Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хуулийн 3-р зүйлийн 3.1 дэх хэсэгт  “Үндэсний аюулгүй байдал” гэж Монгол Улсын үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг хангах гадаад, дотоод таатай нөхцөл баталгаатай хангагдсан байдлыг хэлнэ .” хэмээн хуульчилжээ:

            Харин шүүх хуралдааны аюулгүй байдлын тухай асуудал нь үндэсний аюулгүй байдлын тодорхой бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд сөрөг нөлөөлж болох дараахь хүчин зүйлүүдтэй нягт уялдаа холбоотой гэж бидний зүгээс үзсэн. Үүнд:

         Нийгэм-төрийн аюулгүй байдлын хувьд:

            5/Монгол Улсын төрийн эрх мэдлийг хуваарилах зарчим алдагдах;

            8/нийгэмд хууль ёс, дэг журам сахилга, хариуцлага суларч, эмх замбараагүй байдал бий болох, төрийн удирдлага, сонор сэрэмж суларч, төрийн нууц алдагдах;

            9/хээл хахууль газар авч гэмт хэрэг зохион байгуулалтын шинжтэй болох;

           Эдгээр нь шүүх хуралдааны аюулгүй байдал болон шүүх хуралдаан нээлттэй явуулах зарчимтай холбоотой болохыг үзэл баримтлалын тухайн хэсэгт тусгасан үндэсний аюулгүй байдлыг хангах арга замын тодорхой хэсгүүдээс харж болохоор байна. Үүнд: 

            4/үндэсний аюулгүй байдлын үүднээс хуулиар хориглосноос бусад тохиолдолд төрийн үйл ажиллагааг ард олонд ил тод болгох.  хэмээн заасныг дурдаж болно.

                                                                                                                                         ажилтан судлаач Н.Энхцэцэг

ЦЭВЭР АБСТРАКТ ХЯНАЛТ БА МОНГОЛ УЛСЫН

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ХЯНАЛТЫН СИСТЕМ

Харьцуулсан судалгаа

Монгол Улсад Үндсэн хуулийн хяналтын систем бүрэлдэн тогтоод 20 орчим жил болж байна. Цэвэр абстракт хяналт хэрэгжүүлдэгээрээ нэгэн үед байгуулагдсан бусад орны шүүхээс ялгагдах Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц байгуулагдсан цагаасаа Монгол оронд ардчиллыг бэхжүүлэн хөгжүүлэх, хууль дээдлэх ёс, тэр дундаа Үндсэн хуулийг дээдлэх ёсыг  сахин биелүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. Энэхүү өгүүлэлд Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хяналтын онцлог хэв шинж, түүний нөлөөллийг институтын талаас нь Германы болон Зүүн Европын зарим орны ижил төрлийн системтэй харьцуулан толилуулж байна. 

1.         1992 оны шинэ Үндсэн хууль батлагдсанаар Монгол улсад анх удаа  Үндсэн хуулийн хяналтын систем бий болсон. Ардчиллын “дөрөв дэх давалгаа”  хэмээн нэрлэгддэг Зүүн Европт коммунист систем нуран унахтай зэрэгцэн Азийн цээжинд орших Монгол улс ардчилсан тогтолцоонд аливаа “урьдач нөхцөлгүйгээр” шилжсэн нь барууныхныг ямагт “гайхшруулж бас бишрүүлж” байсны адилаар Үндсэн хуулийн хяналтын систем бий болсон нь мөн өндрөөр үнэлэгдсэн . Өмнөх 70 жилийн тогтолцоонд байгаагүй шинэ систем байснаар шинэ Үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцүүлж байх үед хяналтын ямар хэлбэрийг сонгох талаар нэлээдгүй хугацаанд хэлэлцсэний эцэст цэвэр абстракт хяналт хийдэг, Ханнс Келзений  систем бүрэлдэн бий болсон. 

2.         Цэвэр абстракт хяналт

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц нь цэвэр абстракт буюу хийсвэр хяналт хийдэг шүүх юм. Коммунизмын дараахь Зүүн Европийн орнуудад шинээр байгуулагдсан Үндсэн хуулийн шүүхийн үйл ажиллагаа нь мөн адил абстракт хяналт хийх замаар  “идэвхжиж” ирсэн. Гэхдээ институтын хувьд тэднээс нэлээд ялгаа бий.

(i)         Манайд өргөдөл, мэдээлэл гаргагч нь хэн ч байж болдог бол парламентын цөөнх  нь абстракт хяналтыг санаачилдаг. Ийнхүү парламентын цөөнхийн гаргасан гомдлыг шийдвэрлэн Үндсэн хууль зөрчсөн, зөрчөөгүй эсэх талаар дүгнэлт гаргаж зөрчсөн гэж үзсэн тохиолдолд тухайн хуулийн зүйл, заалтыг хүчингүй болгодог утгаар нь тэдгээр шүүхийг “парламентын хоёр дахь танхим”, эсхүл “цөөнхийн эрхийг хамгаалагч” хэмээн нэрийддэг. Өөрөөр хэлбэл энэ тохиолдолд үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага шүүхийн хэв шинжтэй гэхээсээ илүү “хууль тогтоогч мэт” хэв шинжийг агуулна.  Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хяналтын систем маргаан үүсгэгч субьектынхаа хувьд дараахь онцлог шинжүүдтэй. Үүнд:

“Парламентын цөөнхийг хамгаалагч” гэсэн шинж Монгол Улсын ҮХЦ-ийн хувьд үгүйсгэгдэнэ. Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасны дагуу Улсын Их Хурал (УИХ) Цэцэд хүсэлт гаргах эрх бүхий субъект. Гэвч өнөөг хүртэл УИХ энэхүү эрхээ хэрэгжүүлээгүй бөгөөд  ийн хэрэгжүүлэх ч боломжгүй юм. Учир нь олонхийн саналаар шийдвэр гаргадаг УИХ өөрийн баталсан хуулийн эсрэг маргаан үүсгэх нь наад зах нь логикгүй зүйл юм.

Германд Бундестагийн гишүүдийн гуравны нэг нь цөөнхөө төлөөлөн шүүхэд гомдол гаргаж болдог ба олон арван чухал шийдвэр  Холбооны парламентын бүлэг гишүүдийн санаачилгаар үүсгэсэн хэргийг шийдвэрлэх явцад гарч байсан хэмээн Германы Үндсэн хуулийн нэрт эрдэмтэн К.Беймэ  тэмдэглэсэн байдаг.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн анхны төсөлд УИХ-ын гишүүн Цэцэд хүсэлт гаргаж болохоор оруулсан байсан нь харагддаг . Гэвч хэлэлцүүлгийн явцад гишүүд эхлээд хуралдаанд хүсэлтээ уламжлах, улмаар УИХ ҮХЦ-д асуудлаа “оруулж” байхаар хуульчилсан юм. Өөрөөр хэлбэл, УИХ-ын гишүүн дангаар УИХ-ийг төлөөлөн асуудал тавих боломжгүй, харин actio popularis аргаар иргэнийхээ хувьд өргөдөл, гомдол гаргах боломж хориглогдоогүй юм.

Энэ арга замаар хэд хэдэн маргаан 1990-ээд оны дунд үед шийдвэрлэгдэн үлдсэн. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн агсан С.Зориг Шүүхийн тухай хуулийн холбогдох заалтыг , УИХ-ын гишүүн асан, одоогийн УИХ-ын гишүүн Р.Гончигдорж Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийн хэд хэдэн заалтыг , гишүүн асан Д.Бямбадорж Нийгмийн даатгалын тухайн хуулийн зарим заалтууд  Үндсэн хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн хэмээн хүсэлт гаргаж ҮХЦ-ээс дэмжсэн шийдвэр гаргаж байсан байна. Дээрх гурван маргааныг үүсгэсэн гишүүдийн улс төрийн намын харьяаллыг авч үзвэл бүгд тухайн үедээ улс төрийн нам нь парламентын цөөнх болж байсан байна . Үүнээс үзэхэд парламентад цөөнх болж байгаа улс төрийн хүчний дуу хоолой чухал байр суурьтай, анхааралдаа авч үзэхүйц асуудал болох нь харагдана. Институтын хувьд, нэгэнт бүлгээр хүсэлт гаргах боломжгүй тохиолдолд парламентын цөөнхийн санаа бодол нэг болон хэсэг гишүүдийн санаачилгаар илэрхийлэгдэх боломжтой болж харагдана. Гончигдорж, Бямбадорж нарын маргаан бүрэн, Зоригийн гомдол хэсэгчлэн дэмжигдсэнээс үзэхэд парламентын цөөнхийн санаа бодол хүний эрхийг хамгаалахад чухал үүрэгтэй хэмээн үзэх бүрэн боломжтой. Нөгөөтэйгүүр, энд дурдсан жишээнээс өөр УИХ-ын гишүүн байхдаа цөөнх болсон үедээ маргаан үүсгэсэн тохиолдол болохгүй байгаа нь УИХ-ын гишүүдийн “идэвхгүй” хандлага ажиглагдана.

Монгол хүний мунхаглал

Огт хүлээж авахгүй хүмүүст үнэнийг хашхирч байгаа хүн эцсийн эцэст арга барагдан дуугүй болдог бөгөөд өөрийн зөв байсан эсэхэд эргэлзэж эхэлдэг.

Айрис Мердок

Аливаа зүйлийг эзэмших хүсэл өрсөлдөөнийг даван гарснаар сая биелдэг байсан бол хорвоо тун ч аятайхан байхсан. Гэвч амьдрал дээр маш олон аугаа хүмүүс өрсөлдөгчдөө бүрэн гүйцэд дарж л байвал боллоо гэж үзсээр ирсэн бөгөөд үүнийхээ хариуд хоосрол, гуйланчлалтай дуртайяа эвлэрцгээсэн байх юм. Тиймээс энэ орчлонг төгөлдөржүүлье гэхээсээ илүү өрсөлдөгчөө даран номхотгохдоо гаргуун хүмүүсээс арвин ач тус, сайн сайхан зүйл горилоод нэмэр байна уу даа?

Айрис Мердок, Бертран Рассел нар үзэл бодлын ганцаардалд орж, үзэн ядалт, атаа хорсол, жигшил зэвүүцлийн бай болоод зовж явахдаа дээрх афоризмуудыг зохиосон биз. Саяхан багын найзын блог дээр үзэл бодлын ганцаардал хэмээх сайхан эссэ байхыг хараад мэдлэг дутан андаараа бахархаж суутал өөрөө үзэл бодлоо илэрхийлснийхээ төлөө хүмүүсээс бяцхан зэмлэл хүртэнэ гэж яахан санахав.

Шударга ёс, эрх чөлөөг эрхэмлэж явахдаа бусдын сайн сайхны төлөө гээд шүүмжлэл хэлчихсэн чинь хүний ар хударгаар муулдаг, доромжилдог нэр зүүчих юм. Угтаа шүүмжлэл засах учиртай дутагдлыг ил болгож, эдээ бээрийг нь эмчилдэг тан атал хүмүүс түүнийг хор гэж үзэн, намайг доромжлохыг хараад өрөвдмөөр ч юм шиг.

Хүн өөр өөрийн ухааны цар хүрээгээр аливаа шүүмжлэлд хандах хандлага илэрдэг. Ухаан муут шүүмжлэлд нь бус шүүмжлэгчид нь гомдож, тунирхаж, асуудлын мөн чанар гэхээсээ илүүтэй арай олон жил ажилласан, туршлага ихтэй учир бусдын дор орчихлоо хэмээн мунхаглалаараа асуудалд ханддаг бол өөрөө өөрийгөө хөгжүүлэгчид шүүмжлэлд үргэлж талархан, анхаарал хандуулдаг билээ. Тиймээс ч магтаалд хайнга хандсан нь бус шүүмжлэлд анхааралтай хандсан хүн илүү даруу хүн  байдаг хэмээн их сэтгэгч Жан Поль хэлсэн биз.

Инээсэн болгон нөхөр биш, уурласан бүхэн дайсан биш хэмээх Монгол ардын зүйр үг байдаг. Атаархагчдын  атаархлын зэвсэг нь магтаал, анд нөхдийн нөхөрлөлийн баталгаа нь шүүмжлэл гэсэн үг ч байдаг.  Харин миний шүүмжлэлийг сонсоод гомдонгүй бухимдаж буй хүн, шүүмжлэлийн утга учрыг ойлгохгүй, шүүмжлэгч над руу анхаарал хандуулж буй бусад ажилчид, багш, шавь нарыгаа хараад Монгол хүний мунхаглал уу? Эсхүл Монголчууд та бидний ур ухааны цар хүрээ ийм болчихсон юм уу? Хэмээн гайхах юм. Шударга байх шиг сайхан зүйл байхгүй. Хэтэрхий шударга хандсанаараа бусдад адлуулж, нүдлүүлж байгаа ч ёстой л О.Дашбалбарын хэлдгээр доромжлуулах тусам би долоон бурхан од шиг гялалзах болно хэмээн өөрийгөө хурцалж сууна. Гэхдээ нас залуу, цус шингэн гээд хэлсэн үгний минь үнэ цэнэ, үнэн худлыг ухаж ойлгохгүй хүмүүст шүүмжлэл хэлээд нэмэр байна уу даа хэмээн дуугаа хураана.

“Мунхаг, муу муухай, хорон зүйлс үнэндээ аймхай хулчгар, хүлцэнгүй хүмүүсээс л үүддэг. Бусармаг явдлыг хараад дуугуй байна гэдэг өөрөө түүнд оролцож буйгаас юун ялгаа.” Хэмээх Эдмунд Бурке-ийн үгийг санан оюутнуудын олон жилийн хэлмэгдлийн өмнөөс үг дуугарсан юм.

ЗОРИЛГО:
Оюутнуудын эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын арга барил, илтгэх ур чадварыг дээшлүүлэх, мэдлэгийн цар хүрээг өргөтгөх, Монголын нийгмийн өнөөгийн тулгамдсан асуудлуудыг судлуулахад хурлын зорилго оршино.

ТАВИХ ШААРДЛАГА:
-    Илтгэлийг тухайн оюутан суралцаж буй мэргэжлийнхээ дагуух сэдвээр бичиж, мэргэжлийн багш, судлаачаар удирдуулах
-    Илтгэл нь гарчиг, оршил, агуулга, дүгнэлт, ном зүй гэсэн хэсэгтэй байх бөгөөд бичлэгийн стандарт (Цаасны хэмжээ А4, үсгийн font Arial Mon, үсгийн хэмжээ 12,  мөр хоорондын зай 1,5)-д нийцүүлэн 5-7 хуудас бичсэн байх
-    5 минутын хугацаанд багтаан илтгэлийг хэлэлцүүлнэ. Асуулт хариулт 2 минут үргэлжилнэ.

ХУГАЦАА:
-    Илтгэлийг 11 дүгээр сарын 23-ны өдрийг хүртэл  х а а н а хүлээн авч, эхний шалгаруулалтыг хийн, ЭШХ-д оролцох илтгэгчдийн нэрсийн жагсаалтыг 11 дүгээр сарын 24-нд нийтэд мэдэгдэнэ.
-    Эрдэм шинжилгээний хурлыг 11 дүгээр сарын 25-ны 16.00 цагт  х  а  а  н  а  явуулна.

ШАГНАЛ УРАМШУУЛАЛ:
-    I байр 1: Өргөмжлөл, мөнгөн шагнал, “Их Засаг-Орчин үе” ОУОЭШХ-д оролцох эрхийн бичиг
-    II байр 1: Өргөмжлөл, мөнгөн шагнал, “Их Засаг-Орчин үе” ОУОЭШХ-д оролцох эрхийн бичиг
-    III байр 1: Өргөмжлөл, мөнгөн шагнал, “Их Засаг-Орчин үе” ОУОЭШХ-д оролцох эрхийн бичгээр тус тус шагнаж урамшуулна.

ЧИНГИС ХААНЫ НЭРЭМЖИТ ИХ ЗАСАГ ИХ СУРГУУЛЬ
ТҮҮХ, МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ТЭНХИМ
2010.11.9

ШИЛДГИЙН ШИЛДЭГ СУРГУУЛЬ
 П.Чинбат захиралтай I  цогцолборын Г.Туяа захиралтай, Ц.Алтангэрэл декантай  Хууль зүйн сургууль шалгарч “Оюутны намар-2010” урлагийн их  наадмын  шилжин явах цом, өргөмжлөл, мөнгөн шагналаар
ШИЛДЭГ СУРГУУЛЬ
 Л.Сүхбаатар  захиралтай II цогцолборын Б.Насан захиралтай, Х.Нэргүй декантай   Чингис Соосэ олон улсын  харилцааны сургууль
Л.Сүхбаатар  захиралтай II цогцолборын Л.Оюун захиралтай, Ж.Бадамханд декантай  Эдийн засаг, нягтлан бодох бүртгэлийн сургууль
П.Чинбат захиралтай  I  цогцолборын Ж.Цэцэгмаа захиралтай, Д.Ихбаяр дэд захиралтай Их Засаг лицей сургуулиуд тус тус шалгарч  өргөмжлөл, мөнгөн шагналаар
ТУСГАЙ БАЙР
 П.Чинбат  захиралтай  I  цогцолборын М.Даваадорж захиралтай, А.Хуланбаатар декантай Чингис Тур  аялал жуулчлалын сургууль
 П.Чинбат захиралтай  I  цогцолборын Д.Дуламсүрэн  захиралтай, Д.Амарбаясгалан  декантай Мэдээллийн  технологийн  сургууль
 Л.Сүхбаатар  захиралтай II цогцолборын Д.Даваадорж захиралтай, Ц.Батмөнх дэд захиралтай  Жэсан Чингис  хаан сургуулиуд тус тус шалгарч  өргөмжлөл, мөнгөн шагналаар
ИХ ЗАСАГ ХӨГЖИЛ САНГИЙН ШАГНАЛ
 “Шилдэг зохион байгуулалттай сургууль”-аар Л.Сүхбаатар  захиралтай II цогцолборын Д.Даваадорж захиралтай, Ц.Батмөнх дэд захиралтай Жэсан Чингис  хаан сургууль
 “Өсөх ирээдүйтэй сургууль”-аар П.Чинбат захиралтай  I  цогцолборын Б.Гантулга захиралтай, Л.Бат-Аюуш декантай Дүрслэх урлаг, дизайн технологийн сургууль
 “Олны таашаалд нийцсэн тоглолт”-оор Н.Учрал захиралтай, Сергей Сергеевич сургалтын албаны даргатай Монголын Рояаль Академи тус тус шалгарч  өргөмжлөл, мөнгөн шагналаар
 “Шилдэг бүжигчин”-ээр Н.Учрал захиралтай, Сергей Сергеевич сургалтын албаны даргатай Монголын Рояаль академийн Англи хэл сэтгүүл зүйн ангийн оюутан Б.Цэрэннадмид, Бизнесийн удирдлагын ангийн оюутан Б.Баттулга шалгарч  өргөмжлөл, мөнгөн шагналаар